نگاهی به نقاشی فتحعلی شاه قاجار اثر مهرعلی اصفهانی

نقاشی ایرانی که سال‌های متمادی بر مبنای اصولی خود ترسیم می‌شد و در آن نقاشی‌ها، آثاری شناسنامه‌دار به شمار می‌رفتند با آغاز دوران زندیه و قاجار در کشور ایران به دلیل داد و ستدهای فرهنگی که میان دو تمدن ایران و غرب شکل گرفت دستخوش تغییرات شگفت‌انگیز گشت. در واقع با باز شدن پای هنرمندان ایرانی به اروپا و آشنایی آنها با آثار معاصر و الگوبرداری از این آثار، نقاشی ایران به دوره جدیدی قدم نهاد. استفاده از نقوش موتیف‌ها و اسلوب نقاشی اروپایی را پس از این دوران در آثار نقاشان ایرانی می‌توان یافت. در بحبوحه دوره قاجار در ایران و تحت تاثیر هنر غرب نقاشی بر روی بوم رواج یافت و نقاشی مستقل از کتب و البته معماری ماهیت تازه‌ای پیدا کرد. از مهم‌ترین هنرمندان این دوران مهرعلی اصفهانی است که از متبحرترین نقاشان سبک قاجار است که بخش بزرگی از شهرتش به سبب نقاشی رنگ و روغنش از فتحعلی شاه قاجار است. آثار مهرعلی اصفهانی خصوصاً تابلوی نامبرده را می‌توان با هنر عکاسی مقایسه کرد منتها نوعی از عکاسی که نقوص برطرف شده است. از همین روست که نقاشی تفکر نوعا رقیبی برای عکاسی به شمار می‌رفت. تابلوی فتحعلی شاه در لباس رسمی پیکرنگاری از شاه معاصر فتحعلی شاه قاجار است. آنچه که در نگاه اول مشخصا می‌توان پیدا کرد عدم واقع نمایی در این اثر است. این عدم واقع نمایی تا حدودی متاثر از سبک نقاشی بیزانسی و گوتیک اروپاست. لاغر نمایی از اعضای بدن فتحعلی شاه، اصرار بر دراز و طویل نشان دادن قامت و سایر اعضای بدن فتحعلی شاه را می‌توان با موزائیک کاری‌های بیزانسی و نقاشی گوتیک مقایسه کرد و به مشابهت‌های مشخصی دست یافت. این راهکارها نوعی تقلید از زیبایی‌شناسی اروپایی است. کمر باریک، دستهای دراز و لاغر و دراز فتحعلی شاه به شکل اغراق شده اسلوب زیبایی شناسانه اروپایی از فتحعلی شاه است. با این حال نقاش برای رعایت جمال پادشاهی در قالب تزیینات بازوی شخصیت را بزرگتر از حد واقعی ساخته است تا به نوعی قدرت او را به نمایش بگذارد. استفاده از رنگ‌های طلایی، قرمز یاقوتی و نقوش زیبا و شاعرانه و مجرد، زیبایی و جذابیت بصری ویژه‌ای به این اثر بخشیده. به همین دلیل سبک نقاشی قاجاری سریع توانست به عنوان مکتبی اصیل زیبا و پر صلابت خود را جا بیاندازد. توجه به جزئیات و رنگ‌بندی‌های زنده و پر انرژی از مهمترین مولفه‌هایی است که سبب شده این اثر تا این حد جالب توجه باشد. از نکات حائز اهمیت در این نقاشی تلاش‌های مهرعلی اصفهانی در ترسیم چهره فتحعلی شاه قاجار است. علیرغم آنکه فرم کمانی ابروها و چشمان کشیده به نظر متاثر از آثار غربی به نظر می‌رسد اما در واقعیت بخشی از زیبایی شناسی شرقی و ایرانی استاد اصفهانی است و ابروان کمانی و پر پشت، چشمان کشیده و نافذ که با گوشی چشم می‌نگرد، بینی کشیده و قلمی و البته دهان کوچک بیش از آنکه شان شاهانه داشته باشد متاثر از زیبایی شناسی زنانه است این مسئله‌ای است که تا حدی تکنیکی رایج در قرون متوالی در نقاشی ایرانی بوده است به نحوی که اگر ریش بلند شخصیت را حذف کنیم احتمالاً با چهره‌ای کاملا زنانه و زیبا مواجه می‌شویم.