Camille_Saint_Saens-1



ریتمیک، مانند سن-سانس

پوئم سمفونیک ها گونه ای از موسیقی ارکسترال کلاسیک هستند که اغلب تنها در یک موومان ساخته می شوند، موومان هایی که می تواند به اندازه موومان یک سمفونی و حتی تمام یک سمفونی باشد، اما این به این معنی نیست که به همان نسبت تابع قواعد کلاسیک موسیقی سمفونیک نیز هستند، در واقع پوئم سمفونیک ها خود یک ایستادگی در برابر قواعد کلاسیک و ماهیت فرمال موسیقی کلاسیک بشمار می روند، از این رو آثار در قالب فرم آزاد هستند، آثاری توصیفی، پر از الهامات احساسی و موسیقایی، مجموعه ای رقصان از نت ها .
یکی از سردمداران پوئم سمفونی های رمانتیک، موزیسین شهیر فرانسوی کامی سن-سان است، سن سان که در میانه قرن نوزدهم در پاریس چشم به جهان گشود، ارگ نواز کلیسای بزرگ مادلن پاریس بود، این خود زمینه ای برای نقش ارگ در آثار سن سان شد، زمینه ای که با تاثیر پذیرفتن سن سان از فرانتس لیست سبب شد تا دو نوازی های پیانو و ارگ در آثار او جا خوش کنند.
یکی از آثار قابل توجه سن سان، رقص مردگان اپوس ۴۰ است، یکی از آثار شایسته تحسین دوره رومانتیک که در دوران خود اما آن چنان که شایسته بود، مورد توجه قرار نگرفت. رقص مردگان نتیجه بازسازی یه قطعه آوازی و تبدیل آن به پوئم سمفونی است، تبدیلی که البته بسیار چیره دستانه انجام شد. رقص مردگان الهام گرفته از داستان های فولکلور فرانسه است و بر اساس همین خط داستانی نیز بیان می شود تا آنجا که حضور سازها در این قطعه نیز، بنابر روایت داستانی تنظیم شده است، این خود مشخص تر می سازد که این اثر در ابتدا یک قطعه آوازی و ترانه ی هنری بوده است . در داستان های خرافی فرانسوی، هر ساله در شب هالووین، در هنگام نواخته شدن ناقوس کلیسا در ساعت ۱۲ نیمه شب، مرگ با ساز خود یعنی ویولن به میان قبرستان شهر می آید و با نواختنش مردگان را از قبر بیرون می کشاند. در این افسانه مردگان تا طلوع آفتاب با صدای ساز مرگ می رقصند و سپس به قبرهایشان بر میگردند تا یک سال منتظر بازگشت مجدد مرگ بمانند . سن-سان با تصویر برداری از این روایت، داستان را در قطعه اش از لحظه اعلام ساعت ۱۲ نیمه شب بازسازی می کند. این بازسازی اگرچه با بیانی هنری و تمثیلی انجام شده اما سن-سان تلاش کرده تا جایی که می تواند جلوه های شنوایی خود را خالص و بدون ابهام به شنونده منتقل کند، برای مثال قطعه با ۱۲ بار نواختن نت “ر” توسط ساز چنگ آغاز می شود که این خود اشاره ای به ساعت ۱۲ شب و آغاز کارناوال رقص مردگان است. قطعه سپس توسط ویولن ادامه پیدا می کند، پس از مقدمه ای کوتاه، تم اصلی اثر شروع می گردد، تم اصلی توسط فلوت اجرا می گردد، قطعه با ریتمی تند و ضرباهنگی بسیار هیجان انگیز تصویری از یک رقص شکوهمند اما نا منظم دارد، که ریتم مدام تغییر می کند، فراز و فرود های اثر را می توان با حرکات خیالی رقص اسکلت ها تطبیق داد، پس از گذشت نیمی از اثر، قطعی ریتمی آرام پیدا می کند، که مجدد تم اصلی با همراهی ویولن، ارکستر و اجراهای کرشندو از پی گرفته می شود. از این بخش ریتم نامنظم تر شده، هیجان بیشتری دارد و از حالت رقصی و آوازی تم اول، به سمت تمی ترسناک تر و دلهره آور تر می رود، این لحظات را می توان به لحظات پایانی کارناوال و هنگامه فرا رسیدن صبح تطبیق اثر داد ، مانند رقص در سایه روشن قرمز و خونین طلوع آفتاب، فرصتی کم برای آخرین لحظات کارناوال سال مردگان! پایان بندی قطعه همراهی ویولن و مچموعه زهی ارکستر و فلوت است که با ریتمی آرام تر، احتمالا صحنه بازگشت و آرام گرفتن مردگان در قبر و نهایتا طلوع آفتاب در یک لحظه و پایان همه چیز است.
نکته مهم این اثر همچنین استفاده از زیلوفون برای ایجاد صدایی مانند برخورد استخوان مردگان است. همچنین سولوی ویولن نیز در این قطعه، در واقع مرگ ویولن نواز است، که به صورت سولو باعث به رقص در آمدن بقیه ارکستر می شود. این قطعه در گام سل مینور نوشته شده است و تکرار مداوم نت ها در فواصل منظم یکی از مهم ترین خصوصیات این قطعه است، این نکته زمانی مهم تر می شود که نظم این نت ها را با بی نظمی مورد نظر سن-سانس که در اثر ایجاد شده مقایسه کنیم . یکی از تنظیم های جالب توجه این اثر، تنظیم پیانوی این قطعه توسط فرانتس لیست است. تاریخ اصلی این اثر بعنوان ترانه هنری برای پیانو، در سال ۱۸۷۲ نوشته شده اما نسخه پوئم سمفونیک آن، در سال ۱۸۷۴ نوشته شده، یعنی وقتی که کامی سن-سانس۳۹ ساله بود. روحیه رمانتیک کامی سن-سانس اما همواره با کمی حس شوخ طبعی نیز همراه بوده است، این حس شوخ طبعی سن – سانس را در قطعاتش نیز می توان پیدا کرد، جایی که سن سانس از موتیف ها و ضرباهنگ های خاصی استفاده می کرد که حسی از شور و طراوت کمیک به آثارش میداد. این حس شوخ طبعی سن – سانس هم در قطعه رقص مردگان و هم مهم تر از آن در قطعه کارناوال جانوران قابل مشاهده است . در واقع موتیف طنز آلود خودش را در کارناوال جانوران نیز ادامه داد، با اینکه سالهای بسیای از ساخت پوئم سمفونی رقص مردگان می گذشت و سن-سانس دوران رو به افولی را در حوالی سالهای ۱۸۸۵ سپری می کرد و تور شکست خورده ای در آلمان را پشت سر گذاشته بود، در اقامت جدیدش در اتریش، در روستایی کوچک کارناوال حیوانات را نوشت. سن-سانس که تحت تاثیر محیط روستایی جدیدش قرار گرفته بود و همنشینی جدیدش در دل طبیعت او را بیش از پیش به دنیای حیوانات و صداهای طبیعت علاقه مند کرده بود، بستری مناسب برای شوخ طبعی همیشگی خود یافته بود. خود سن –سانس در نامه ای به ناشرش اعتراف می کند : باید بر روی سمفونی سومش کار کند اما کارناوال حیوانات فضایی لذت بخش برایش ساخته و دلش میخواهد روی آن کار کند. با این حال پس از آماده شدن این اثر، سن-سانس اجازه انتشار این اثر را نداد، او پس از دو اجرای خصوصی ۹ مارس و ۲ آپریل سال ۱۸۸۶ تصمیم قاطع خود را مبنی بر عدم انتشار کارناوال حیوانات اعلام کرد. او این اثر را خدشه ای بزرگ و جدی به وجهه خود می دانست، خصوصا که درونمایه این کارناوال کاملا هزل آمیز است . دو ماه پس از مرگ سن-سانس این کارناوال اولین بار بصورت اختصاصی منتشر گشت و به سرعت به یکی از مهمترین آثار او تبدیل شد و اعتبار خاصی برای او به همراه داشت. شوخی های موسیقیایی سن –سانس بسیار شگفت انگیز است، در طول اثر مدام شنونده سوپراز خواهد شد، نت های تکرار شونده، ضرباهنگ متنوع و نت نویسی بازیگوشانه این قطعه باعث شده در طول ۲۵ دقیقه اجرای آن، شنونده هرگز احساس کسل شدن نداشته باشد . یکی از مهم ترین ویژگی های این اثر، همنوازی دو پیانو است که بیشتر به صورت پرسش و پاسخ و بر روی یکدیگر نواخته می شوند. سن-سانس این قطعه را در ۱۴ موومان و برای تم اصلی بر روی ۲ پیانو و همراهی سازهای ارکسترال دو ویولن، ویولا، ویولنسل، کنترباس، فلوت، پیکولو، کلارینت، آرمونیکا و زیلوفون نوشت . حضور زیلوفون در این اثر در واقع همان موتیف های اصلی زیلوفون در رقص مردگان است . موومان اول این اثر مقدمه و رژه شیرهاست که با دو پیانو و گروه های زهی نواخته می شود، ویولن های تم باشکوه دو پیانو را در پس زمینه همراهی میکتتد. در پایان مقدمه ۲۸ ثانیه ای و با آغاز رژه شیرها دو پیانو تم مارش را می توازند و ویولن ها ملودی رژه را اجرا می کنند، این بازی های شوخی آمیز د اوائل و میانه های دقیقه دوم نیز قابل مشاهده است، جایی که پیانو ها صدای غرش شیر را تقلید می کنند. مرغ ها و خروس ها را سازهای زهی، پیانو ها و بادی ها اجرا می کنند که تم اصلی را پیانو و ویولن با الگویی از نوک زدن اجرا می کنند، تکنوازی ۴ ثانیه ای کلارینت در این موومان بسیار شنیدنی است. در موومان سوم حیوانات تیزپا بصورت گام نوازی و با ملودی بالا و پایین رونده زیاد و سریع الهام گرفته از دیودن گورخرهاست، موومان چهارم که دقیقا برعکس موومان قبلی است، با بلندترین دامنه توسط پیانو اجرا می شود و الگوبرداری شده از حرکت لاکپشت هاست. موومان پنجم یکی از با شکوه ترین و زنده ترین ریتم های این سوییت است و بر اساس ریتم والس پیانو و اجرای کنترباس است، صداهایی بم که صدای حرکت با شکوه و سنگین فیل هاست، درست بر خلاف موومان ششم که پر از حرکات پر جهش و بالا و پایین رونده با نت های زیر در قاصله های پنجم، تصویری از کانگروها! آکواریوم تصویری از اقیانوس آرام، عمیق و تاریکی است که به همان نسبت نیز شکوهمند است و ریتمی آرام و سیال مانند حرکات آب و سنگینی آن دارد، تصویری که سن-سانس با حرکت نزولی و مداوم پیانو آنرا اجرا می کتد. موومان درازگوش ها به واقع تصویری واضح از صدای عرعر خر هاست.
این موومان کوتاه، اجرا با دو ویولن با نت های زیر و وبلند و بم و پراکنده است. موومان نهم، موومان فاخته در جنگل است، با دو پیانو، و یک کلارینت، کلارینت با اجرای مداوم دو نت صدای فاخته را در بستر جنگل که با پیانوها نواخته شده، بازسازی می کند. در موومان پرندگان سازهای زهی و پیانوها زمینه تم اصلی هستند که الگو از صدای پرنده هاست که توسط فلوت نواخته می شود. فلوت در این موومان به شکل فراموش نشدنی ای با یک ملودی تریل اجرا می شود. موومان پیانیست ها هم با یک گام تریل آغاز می شود و با تغییرات جزیی در ریتم ادامه پیدا می کند، در هر تغییر گام حضور ناگهانی و انفجاری زهی ها اتفاق میفتد. موومان دوازدهم به واقع همان موتیف رقص مردگان است که در قالب موومان فسیل ها تکرار می شود. معروفترین بخش این سوییت، موومان شگفت انگیز قو است که حرکات قو در آب را توسط ویولنسل تداعی میکند، این موومان در واقع سولو نوازی ویولنسل است، دو پیانو فقط زمینه ساده و تکرار شونده این موومان را آماده می کنند. موومان فینال این اثر، همنوازی کامل سازهای ارکستر است، محلی برای همراهی تمام حیوانات، این موومان احتمالا برای شنونده یادآور تم کارناوال های قرن بیستمی است، ریتمی پر انرژی و اجرایی پر جنب و جوش که با یک پایان بندی قوی با همه سازها پایان میگیرد.